“กล้วยในวิถีล้านนา จากคนล้านนา”

Mar 11, 2016
2 min read

วรรณชัย พุฒใต้

เรื่องกล้วยๆ ที่ทุกคนมองว่ามันเป็นเรื่องธรรมดาๆ แต่ทว่า.....หากเราลองนึกเรื่องของกล้วยดูดีๆแล้ว เราจะเห็นถึงคุณประโยชน์ของกล้วยอย่างมากมาย และเราจะปฏิเสธไม่ได้เลยว่า กล้วย นั้นมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของพวกเราตั้งแต่เกิดจนตายก็ว่าได้

ในที่นี้จะได้เล่าถึงเรื่องของกล้วยกับวิถีชีวิตของคนในดินแดนล้านนา จากประสบการณ์ที่ได้พบเห็นและเคยทำอะไรที่เกี่ยวกับกล้วยๆของตัวผู้เขียนเอง ซึ่งเป็นคนในที่เกิดและเติบโตในดินแดนล้านนา ว่าเรื่องกล้วยๆที่ว่ากันนี้จะมีส่วนเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันกับคนล้านนา อย่างไรบ้าง และคนล้านนานั้นมีความเชื่ออย่างไรกับเรื่อยกล้วยๆเหล่านี้

คนล้านนามีวิถีชีวิตความสัมพันธ์กับกล้วยอย่างลึกซึ้งเลยทีเดียวครับ โดยสามารถประยุกต์ใช้กล้วยให้เกิดประโยชน์กับชีวิตได้อย่างมากมายทั้งนำมาทำอาหารคาวหวานต่างๆ ความเชื่อระบบพิธีกรรม ของเล่นสำหรับเด็กๆและการปศุสัตว์อีกด้วย ซึ่งหากเราพูดถึงรายละเอียดแค่นี้อาจจะมองประโยชน์ได้ไม่ค่อยมากนักเท่าไหร่ แต่หากแตกประเด็กออกไปตามแต่ละหัวข้อจะทำให้เรานั้นทึ่งกับประโยชน์ของกล้วยได้อย่างลึกซึ้งกันเลยจริงๆครับ

หากพูดถึงอาหารล้านนาที่เกี่ยวกับกล้วยนั้น หลายๆคนอาจจะคิดถึงแกงหยวก ซึ่งตัวผู้เขียนเองนั้น ในสมัยเด็กยั้งจำได้ว่าเคยช่วยคุณย่าไปตัดต้นกล้วยเอาหยวกมาทำแกงกิน และคุณย่าก็จะบอกเทคนิคการตัดต้นกล้วยอีกด้วยว่า “หยวกที่จะใช้ได้นั้นจะต้องเป็นหยวกกล้วยที่กำลังออกช่อใบอ่อนที่ยังเป็นช่อม้วนๆอยู่ เอาหยวกส่วนข้างในมาทำแกง เพราะหยวกยังมีความอ่อนนุ่ม หากต้นกล้วยใบยอดบนสุดเป็นใบแก่ หยวกจะแข็งไม่สามารถนำมารับประทานได้เพราะมันแก่แล้ว” และการแกงหยวกนั้นจะเห็นแม่หรือคุณย่าคุณยายแกงใส่กับไก่และก็วุ้นเส้นครับ ในตอนเด็กจะว่าแกงหยวกเป็นอาหารโปรดของผู้เขียนเองเลยก็ว่าได้เช่นกันเรื่องกล้วยๆ ที่ทุกคนมองว่ามันเป็นเรื่องธรรมดาๆ แต่ทว่า.....หากเราลองนึกเรื่องของกล้วยดูดีๆแล้ว เราจะเห็นถึงคุณประโยชน์ของกล้วยอย่างมากมาย และเราจะปฏิเสธไม่ได้เลยว่า กล้วย นั้นมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของพวกเราตั้งแต่เกิดจนตายก็ว่าได้ ในที่นี้จะได้เล่าถึงเรื่องของกล้วยกับวิถีชีวิตของคนในดินแดนล้านนา จากประสบการณ์ที่ได้พบเห็นและเคยทำอะไรที่เกี่ยวกับกล้วยๆของตัวผู้เขียนเอง ซึ่งเป็นคนในที่เกิดและเติบโตในดินแดนล้านนา ว่าเรื่องกล้วยๆที่ว่ากันนี้จะมีส่วนเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันกับคนล้านนา อย่างไรบ้าง และคนล้านนานั้นมีความเชื่ออย่างไรกับเรื่อยกล้วยๆเหล่านี้ คนล้านนามีวิถีชีวิตความสัมพันธ์กับกล้วยอย่างลึกซึ้งเลยทีเดียวครับ โดยสามารถประยุกต์ใช้กล้วยให้เกิดประโยชน์กับชีวิตได้อย่างมากมายทั้งนำมาทำอาหารคาวหวานต่างๆ ความเชื่อระบบพิธีกรรม ของเล่นสำหรับเด็กๆและการปศุสัตว์อีกด้วย ซึ่งหากเราพูดถึงรายละเอียดแค่นี้อาจจะมองประโยชน์ได้ไม่ค่อยมากนักเท่าไหร่ แต่หากแตกประเด็กออกไปตามแต่ละหัวข้อจะทำให้เรานั้นทึ่งกับประโยชน์ของกล้วยได้อย่างลึกซึ้งกันเลยจริงๆครับ หากพูดถึงอาหารล้านนาที่เกี่ยวกับกล้วยนั้น หลายๆคนอาจจะคิดถึงแกงหยวก ซึ่งตัวผู้เขียนเองนั้น ในสมัยเด็กยั้งจำได้ว่าเคยช่วยคุณย่าไปตัดต้นกล้วยเอาหยวกมาทำแกงกิน และคุณย่าก็จะบอกเทคนิคการตัดต้นกล้วยอีกด้วยว่า “หยวกที่จะใช้ได้นั้นจะต้องเป็นหยวกกล้วยที่กำลังออกช่อใบอ่อนที่ยังเป็นช่อม้วนๆอยู่ เอาหยวกส่วนข้างในมาทำแกง เพราะหยวกยังมีความอ่อนนุ่ม หากต้นกล้วยใบยอดบนสุดเป็นใบแก่ หยวกจะแข็งไม่สามารถนำมารับประทานได้เพราะมันแก่แล้ว” และการแกงหยวกนั้นจะเห็นแม่หรือคุณย่าคุณยายแกงใส่กับไก่และก็วุ้นเส้นครับ ในตอนเด็กจะว่าแกงหยวกเป็นอาหารโปรดของผู้เขียนเองเลยก็ว่าได้เช่นกัน

แกงหยวก ภาพจาก https://www.youtube.com/watch?v=qezme6ZwYe8

ที่บ้านของผู้เขียนเองจะเลี้ยงสัตว์อยู่ด้วย ซึ่งสัตว์เหล่านั้นทุกๆคนต้องรู้กันกันดีแน่ๆครับ เพราะมันคือหมู ไก่ และเป็ด นั่นเอง เป็นฟาร์มเศรษฐกิจแบบพอเพียงเล็กๆ อยู่ติดกับทุ่งนาและไร่ข้าวโพด ผู้เขียนเองมักจะเห็นคุณตานำต้นกล้วยมาสับหยาบๆและนำไปต้มนำมาเป็นหารหารหมู หรือถ้าไม่ได้ต้มก็จะนำมาคลุกกับแกลบอ่อนนำมาเป็นอาหารของเป็ดและไก่ ซึ่งตอนเป็นเด็กก็จะชอบไปแย่งมีดของคุณตามาสับต้นกล้วยด้วยเช่นกัน แต่คุณตาจะไม่ค่อยให้ทำเพราะกลัวว่ามีดจะมาสับมือหลานเสียเอง[if gte vml 1]><v:shapetype id="_x0000_t75" coordsize="21600,21600" o:spt="75" o:preferrelative="t" path="m@4@5l@4@11@9@11@9@5xe" filled="f" stroked="f"> <v:stroke joinstyle="miter"></v:stroke> <v:formulas> <v:f eqn="if lineDrawn pixelLineWidth 0"></v:f> <v:f eqn="sum @0 1 0"></v:f> <v:f eqn="sum 0 0 @1"></v:f> <v:f eqn="prod @2 1 2"></v:f> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelWidth"></v:f> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelHeight"></v:f> <v:f eqn="sum @0 0 1"></v:f> <v:f eqn="prod @6 1 2"></v:f> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelWidth"></v:f> <v:f eqn="sum @8 21600 0"></v:f> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelHeight"></v:f> <v:f eqn="sum @10 21600 0"></v:f> </v:formulas> <v:path o:extrusionok="f" gradientshapeok="t" o:connecttype="rect"></v:path> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="t"></o:lock> </v:shapetype><v:shape id="Picture_x0020_1" o:spid="_x0000_i1025" type="#_x0000_t75" style='width:4in;height:187.5pt;visibility:visible;mso-wrap-style:square'> <v:imagedata src="file:///C:\Users\5555\AppData\Local\Temp\msohtmlclip1\01\clip_image001.png" o:title="" croptop="9889f" cropbottom="4072f" cropleft="11217f" cropright="9822f"></v:imagedata> </v:shape><![endif][if !vml][endif]

การสับหยวกให้หมู ภาพจาก http://www.bansuanporpeang.com/node/9437

ต่อไปจะเล่าประสบการณ์เกี่ยวกับกล้วยในอาหารล้านนาว่ามีอะไรบ้างและเป็นอย่างไรนั้น มาติดตามกันต่อเลยครับ

นับว่าใบตองกับคนล้านนานั้นเป็นของคู่กันมาอย่างช้านานแยกกันไม่ออกเลยก็ว่าได้ครับ เพราะอาหารล้านนาจะใช้ใบตองนำมาเป็นภาชนะห่อหุ้มอาหาร โดยหลักๆจะมี การนึ่ง การป่าม การแอ็บ เป็นต้น ซึ่งเป็นกระบวนการทำอาหารแบบฉบับของชาวล้านนา การนึ่งในล้านนานั้นมีมากมายโดยเฉพาะเนื้อสัตว์ คนล้านนาเรียกการนึ่งว่า “ห่อนึ่ง” ห่อนึ่งในล้านนานั้นก็จะมีมากมายทั้ง ห่อนึ่งอีเห็น ปลา หมู ไก่เป็นต้น สูตรห่อนึ่งบางพื้นที่ก็มักจะนิยมนำหัวปลีของกล้วยนำมาเป็นส่วนประกอบอาหารในการนึ่งด้วยเช่นกัน

ห่อนึ่ง ภาพจาก https://phiangphitc.wordpress.com/

พูดถึงการนึ่งแล้วนั้น ยังมีอาหารที่นิยมรับประทานในล้านนาอีกประเภทหนึ่ง ที่ใช้วีการห่อนึ่งเช่นกันแต่ไม่เรียกว่าห่อนึ่ง นั่นคือ “ข้าวกั้นจิ้น” นั่นเองครับ

ข้าวกั้นจิ้น ภาพจาก http://www.chiangrai108.com/

สมัยก่อนอาหารสำหรับเด็กที่ง่ายๆก่อนที่จะไปเรียน คุณแม่ๆมักจะทำให้คุณลูกๆทั้งหลายกินเป็นประจำเลยคือ “ไข่ป่าม” หรือบางพื้นที่จะเรียกว่า “อ็อกไข่” ก็ได้เช่นกัน ขั้นตอนการทำนั้นจะใช้ใบตอง 2-3 ใบเย็บเป็นกระทงขึ้นมา และมีส่วนผสมง่ายๆ คือไข่ไก่ หรือไข่เป็ด แต่รสชาติด้วยเกลือและต้นหอมซอย ปัจจุบันนิยมใช้พริกหยวกสีแดง หั่นเป็นชิ้นเล็กๆ ลงไปด้วย เพื่อเพิ่มสีสันให้แก่อาหาร ให้น่ารับประทานยิ่งขึ้น และนำไปทำให้สุกโดยการนำไข่ป่ามที่ปรุงแล้วใส่กระทงไปย่างกับเตาถ่าน หรือใช้วิธีตั้งกระทะ ใช้ไฟอ่อน นำกระทงไข่ป่ามวางบนกระทะก็ได้เช่นกัน

ไข่ป่าม ภาพจาก http://www.dayoffmagazine.com/shop/chiangrai-walking-street/

การแอ็บ คืออาหารที่ปรุงด้วยการนำวัตถุดิบจำพวก เนื้อหมู อ่องออ(สมองสัตว์) ปลา กุ้ง อีฮวก(ลูกอ๊อด) เป็นต้น นำมาคลุกเคล้ากับเครื่องปรุงซึ่งจะมี เกลือ ตะใคร้ กระเทียม พริก นำมาโขลกรวมกัน แล้วจึงนำมาห่อด้วยใบตอง ทำให้สุกโดยปิ้งหรือย่าง ด้วยไฟอ่อนๆ จนข้างในสุก แต่การแอ็บหมูจะต่างจากแอ็บชนิดอื่น คือจะเพิ่มไข่ไก่เข้าไปผสมด้วย

แอ็บปลา ภาพจาก http://muslimchiangmai.net/index.php?topic=810.0

ส่วนขนมหรืออาหารหวานในล้านนาที่ใช้ใบตองก็จะมีไม่กี่อย่าง เช่น ข้าวต้มมัด ขนมเทียนหรือขนมจ็อกและหากเป็นคนโบราณที่สูบบุหรี่ก็จะนำใบตองแห้งมาพันเป็นมวลบุหรี่ด้วยเช่นกัน

ผู้เขียนเองมีประสบการณ์การบวชเณรมา 4 ปี ตั้งแต่จบประถมศึกษาปีที่ 6 ก็ได้บวชเรียนจนถึงมัธยมปีที่ 4 ประสบการณ์ในการบวชนี้ผู้เขียนเองได้ เห็น เรียนรู้ และสัมผัสได้ถึงความเชื่อหลายๆอย่างของคนในล้านนา แต่มีความเชื่อเกี่ยวกับขนมชนิดหนึ่งที่จะมาเล่า นั้นคือ ข้าวต้มหัวหงอก

ข้าวต้มหัวหงอก ก็คือการข้าวต้มมัดมาแกะและขูดเนื้อมะพร้าวแก่โรยลงไปพร้อมกับน้ำตาลทรายลงบนข้าวต้มมัดก็จะได้ข้าวต้มหัวหงอก คนล้านนานิยมนำข้าวต้มหัวหงอกนำไปทำบุญกับพระ และถวายให้ผีบรรพบุรุษหรือที่เรียกกันว่า ผีปู่ย่า เพราะได้ให้ความหมายหรือสัญญะในเชิงเปรียบเทียบว่า หัวหงอก ก็คือคนแก่หรือบรรพบุรุษนั่นเองครับ

ข้ามต้มหัวหงอก และ ขนมจ็อก(เทียน)

ภาพจาก https://sites.google.com/site/sweetsthailand39/2-prawati-khwam-pen-ma-khxng-khnm

พิธีกรรมต่างๆตามความเชื่อล้านนานั้นจะต้องมีกล้วยเป็นส่วนประกอบไม่ส่วนใดก็ส่วนหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นใบ ลำต้น หรือผลของกล้วย เพราะคนล้านนาเชื่อว่ากล้วยเป็นพืชมงคล มีความหมายถึงความอุดมสมบูรณ์ การมีอายุยืนยาว การมีลูกหลานที่เยอะ เพราะต้นกล้วยนั้นเป็นพืชที่อุ้มน้ำมีความชื้น เจริญเติบโตเร็วและออกหน่อแพร่ขยายรวดเร็วเช่นกัน

หน่อกล้วยและบายศรีในพิธีสืบชะตา ถ่ายจากบ้านพ่อครูนิพนธ์ อ้ายไชย เมื่อ 28 มิถุนายน 2558

กาบของต้นกล้วย คนล้านนานิยมนำมาทำเป็นสะตวงหรือกระทง ตามความเชื่อล้านนาสะตวงคือภาชนะใส่ธัญพืชผลไม้หรืออาหารคาวหวาน สำหรับการส่งข้าวให้ผีหรือเทวดาอารักษ์ ซึ่งจะใช้ในการประกอบพิธีต่างๆมากมาย เช่น พิธีอัญเชิญท้าวทั้งสี่ ส่งเคราะห์ สวดถอน สืบชะตา เป็นต้น โดยสะตวงในแต่ละพิธีอาหารที่ใส่ลงไปก็จะแตกต่างกันไปไม่เหมือนกัน แต่สะตวงก็จะมีอาหารหลักที่ต้องใส่และขาดไม่ได้เช่นกัน อาหารนั้นก็คือ กล้วยและอ้อย นั่นเองครับ

สะตวงสืบชะตา ถ่ายจากบ้านพ่อครูนิพนธ์ อ้ายไชย เมื่อ 28 มิถุนายน 2558

ขันตั้งหรือขันครูของคนล้านนาก็เช่นกัน ในสมัยโบราณรวมถึงปัจจุบัน การจะเรียนดนตรี เรียนฟ้อนรำ หรือและแม้แต่การเรียนคาถาอาคมก็จะต้องมีขันตั้งหรือขันครูที่ไปยกสืบทอดขอเรียนวิชามาจากครูบาอาจารย์ แน่นอนว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับกล้วยอีกแน่นอนครับ โดยภายในขันตั้งจะต้องมีกรายดอกไม้หรือล้านนาเรียกว่าสวยดอกที่ทำมาจากใบตองแล้วแต่ว่าจะเป็นขันแบบไหนเช่น ขันธ์ 5 ขันธ์ 8 มากไปจนถึงขันธ์ 108 ก็จะมีจำนวนกรวยหรือสวยดอกตามจำนวนขันธ์อยู่ในขันครู และในขันตั้งสู่ขวัญหรือฮ้องขวัญก็จะมีใบตองพับจีบบายศรีสวยงาม มีกล้วยสุกเป็นหนึ่งในอาหารบูชาขันตั้ง จนมีคำที่พูดกันติดปากว่า “ข้าวปั้น กล้วยหน่วย” นั่นเองครับ

ขันครู สืบชะตา ส่งเคราะห์ ถ่ายจากบ้านพ่อครูนิพนธ์ อ้ายไชย เมื่อ 28 มิถุนายน 2558

และสุดท้ายคือการละเล่นของเด็กๆ ตอนผมเป็นเด็ก ผมมักจะไปตัดใบตองกับคุณยาย เพื่อนำมาห่อขนมหรือห่ออาหารต่างๆ เมื่อคุณยายเลาะเอาใบตองที่ต้องการแล้ว จะเหลือก้านกล้วยอยู่คุณยายของผมมักจะทำเป็นม้าก้านกล้วยให้ผมขี่ หรือไม่ก็ทำเป็นปืนให้ผมเล่นเช่นกันครับ

ปืนก้านกล้วย ภาพจาก https://www.youtube.com/watch?v=TLORUzzF58A

ทั้งหมดนี้ก็เป็นประสบการณ์ของผู้เขียนเอง ซึ่งเป็นเด็กท้องถิ่นล้านนาแต่กำเนิด ก็ได้นำมาถ่ายทอดเล่าสู่กันฟังหากผิดพลาดประการได อาจจะเล่าไม่ละเอียดหรือเนื้อหาไม่ถูกต้องตามหลักการอย่างไรต้องขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย